मकवानपुर- बागमती प्रदेशको मकवानपुर जिल्ला प्राकृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण छ। करिब २,४२६ वर्गकिलोमिटरमा फैलिएको यो जिल्ला १६६ मिटरदेखि २,५८८ मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ, जसले तराईदेखि पहाडसम्मको भू–दृश्य समेट्छ। २०२१ को जनगणनाअनुसार यहाँको जनसंख्या ४ लाख ६६ हजार ७३ पुगेको छ, जसमा तामाङ समुदाय सबैभन्दा ठूलो समूह हो।
इतिहासमा मकवानपुरले विशेष स्थान ओगटेको छ। सेन वंशको शाही किल्ला मकवानपुरगढी र चिसापानी गढी नेपालको एकीकरण अभियानको स्मरण गराउँछन्। धार्मिक स्थलहरूमा भुतदेवी, त्रिखण्डी, दक्षिणकाली, गढी माई मन्दिर, कुष्माण्ड सरोवर र त्रिवेणी धाम प्रमुख छन्। यहाँ तामाङको ल्होसार र नेवार समुदायको विस्का जात्रा लगायतका पर्वले सांस्कृतिक विविधता झल्काउँछन्।
पर्यटनको दृष्टिले मकवानपुर increasingly आकर्षक गन्तव्य बन्दै गएको छ। चित्लाङको पुरानो नेवार बस्ती, दमनको २,३२२ मिटर उचाइबाट हिमालय श्रृंखलाको अवलोकन, नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानव निर्मित ताल कुलेखानी (इन्द्रसरोवर), मोहीनी झरना, पुष्पलाल पार्क, शहीद स्मारक पार्क र तारा पानी मुख्य पर्यटकीय आकर्षण हुन्। मनहरी–९ मा रहेको पिशी पार्क को पनि आफ्नै महत्त्व रहेको छ।
कृषि क्षेत्र जिल्लाको मुख्य शक्ति हो। यहाँ धान, मकै, गहुँ, तोरी, आलु, मौसमी तरकारी र फलफूल उत्पादन हुन्छ। पशुपालन, कुखुरा पालन, माछापालन, हस्तकला र साना उद्योगले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बल दिइरहेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा आम्भांज्याङलगायतका क्षेत्रका किसानहरूले जैविक खेतीमा आकर्षण बढाएका छन्। वर्मिकम्पोस्ट प्रयोग गरी उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्न र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिने अवस्था सिर्जना भइरहेको छ।
यद्यपि, कृषि क्षेत्रमा अझै पनि सिंचाइको अभाव, मल–बिउ आपूर्तिको कमी, उत्पादनको भण्डारण र बजार सुनिश्चितता जस्ता चुनौती कायम छन्। पर्यटनमा पूर्वाधार विकास र प्रचार–प्रसारको कमीले सम्भावनाहरू पूर्णरूपमा उपयोग हुन सकेका छैनन्। मकवानपुरमा जति विकास हुनु पर्ने थियो, त्यो भैरहेको छैन।
देशका अन्य गाउँपालिका र जिल्ला सबै सामु परिचित भैरहदा पनि मकवानपुरको परिचय अपेक्षाकृत कम छ। यसमा नेताहरूको कार्यशैली र नेतृत्वको कमजोरी मुख्य कारण रहेको देखिन्छ। स्थानीय सरकार उत्पादन र स्थानिय विकासलाई प्राथमिकता दिन पर्याप्त मेहनत गरेको देखिँदैन।
समग्रमा मकवानपुर पर्यटन, कृषि र सांस्कृतिक दृष्टिले प्रचुर सम्भावना बोकेको जिल्ला हो। ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण, कृषि व्यवसायिकरण र प्रविधिको प्रयोगमा ध्यान दिइएमा निकट भविष्यमा राष्ट्रियस्तरमै उदाहरणीय बन्न सक्ने संभावना छ।
